سوره بقره، روایت قومی را بازگو می‌کند که با وجود مشاهده معجزه‌های الهی و برخورداری از نعمت‌های فراوان، راه ناسپاسی و نافرمانی را در پیش گرفتند و سرانجام گرفتار خشم الهی شدند.

آیات پایانی مطففین و آغاز انشقاق، از روزی می‌گویند که آسمان می‌شکافد، زمین رازهایش را فاش می‌کند و انسان با نتیجه اعمالش روبه‌رو می‌شود، روزی که نشان می‌دهد مرگ پایان راه نیست.

خداوند در آیات ۱۱ تا ۱۷ سوره مدثر از مردی سخن می‌گوید که مال و فرزندان فراوان در اختیارش قرار گرفت، اما این برخورداری به جای آنکه او را به شکر و پذیرش حق برساند، بر عنادش افزود؛ تا جایی که قرآن سرنوشت چنین انسانی را با هشدار «سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا» به تصویر می‌کشد.

یات پایانی سوره معارج، تصویری هولناک از روزی ارائه می‌کند که انسان‌ها از قبرها بیرون می‌آیند و با شتاب به سوی صحنه قیامت می‌روند، روزی که دیگر راهی برای فرار از حقیقت و نتیجه اعمال باقی نمانده است.

در روزی که آسمان دگرگون و کوه‌ها از هم متلاشی می‌شوند، انسان با حقیقتی هولناک روبه‌رو خواهد شد، اینکه حتی نزدیک‌ترین افراد خانواده و عزیزان نیز به داد او نمی‌رسند و هرکس گرفتار سرنوشت خویش است و از دیگری روی می‌گرداند.

قرآن در پایان سوره تحریم، از چهار زن با چهار سرنوشت متفاوت سخن می‌گوید، دو زن که با وجود همسری پیامبران، در مسیر سقوط قرار گرفتند و دو زن که حتی در دل خانه فرعون و در شرایطی دشوار، به الگویی برای ایمان و نجات تبدیل شدند.

لاق در قرآن پایان مسئولیت نیست، زن پس از جدایی همچنان حقوقی دارد و تأمین هزینه‌های بارداری و شیردهی فرزند نیز بر عهده پدر است. آیات سوره طلاق حتی در زمان جدایی، بر حفظ حقوق زن و فرزندان تأکید می‌کند.

جهان از نگاه قرآن، مجموعه‌ای خاموش و بی‌جان نیست؛ از آسمان و زمین گرفته تا کوچک‌ترین ذرات عالم، هر کدام به شیوه‌ای در حال تسبیح پروردگارند. سوره تغابن با یادآوری همین حقیقت، انسان را به شنیدن ذکری دعوت می‌کند که شاید گوش ظاهری ما توان شنیدنش را نداشته باشد.

گاهی سخت‌ترین انتخاب زندگی، انتخاب میان حق و کسانی است که دوستشان داریم. آیه پایانی سوره مجادله نشان می‌دهد ایمان واقعی آنجاست که انسان، حتی در برابر عزیزترین وابستگی‌هایش، حق را قربانی نکند، انتخابی که بهایش ممکن است گذشتن از نزدیک‌ترین آدم‌ها باشد.

در روزگاری که یک رسم جاهلی می‌توانست سرنوشت یک زن را با یک جمله تغییر دهد، زنی نزد پیامبر(ص) رفت و از ظلمی که بر او روا شده بود شکایت کرد، شکایتی که با نزول آیات ابتدایی سوره مجادله، نه‌تنها شنیده شد، بلکه به اصلاح یک سنت نادرست انجامید.

بعضی از شکست‌ها و از دست دادن‌ها، بیشتر از خود فقدان ما را آشفته می‌کنند، چون به چیزهایی دل بسته‌ایم که قرار نبوده ماندگار باشند. قرآن در آیات ۱۹ تا ۲۴ سوره حدید، نگاه انسان به دنیا را اصلاح می‌کند و راهی برای رها شدن از حسرت داشته‌های از دست‌رفته نشان می‌دهد.

سرنوشت انسان‌ها در قیامت یکسان نیست، عده‌ای در نعمتی جاودانه و آرامشی بی‌پایان جای می‌گیرند و عده‌ای دیگر با حسرت و عذاب روبه‌رو می‌شوند. سوره واقعه با ترسیم این دو سرنوشت، نشان می‌دهد که فاصله میان بهشت و حسرت ابدی، نتیجه انتخاب‌ها و باورهای انسان در دنیاست.

همه مؤمنان از پاداش الهی بهره‌مند می‌شوند، اما قرآن در سوره رحمن از گروهی سخن می‌گوید که پاداشی ویژه در انتظارشان است، دو بهشت. آیات ۴۱ تا ۶۷ این سوره، ویژگی‌های این افراد را بیان می‌کند و نشان می‌دهد که چرا خداوند چنین جایگاهی را برای آنان وعده داده است.

جن‌ها نیز مانند انسان‌ها در برابر خداوند مسئول‌اند و روزی در دادگاه عدل الهی حاضر خواهند شد. آیات ۱۷ تا ۴۰ سوره رحمن با خطاب مشترک به جن و انسان، از حقیقتی کمتر گفته‌شده پرده برمی‌دارد، اینکه هیچ‌یک از این دو گروه راه گریزی از قلمرو الهی و حسابرسی قیامت ندارند.

انسان ممکن است از دیگران تأثیر بگیرد، اما در نهایت نمی‌تواند مسئولیت اعمال خود را به دوش دیگری بیندازد؛ قرآن تأکید می‌کند هرکس با نتیجه سعی و رفتار خودش روبه‌رو می‌شود و هیچ‌کس بار گناه دیگری را حمل نخواهد کرد.

قرآن در آغاز سوره «قاف» پرده از حقیقتی تلخ برمی‌دارد، مشکل منکران، کمبود دلیل نیست. آنان نشانه‌های روشن قدرت خدا را در آسمان، زمین و تاریخ می‌بینند، اما از سر لجاجت و غرور، چشم بر حقیقت می‌بندند و آن را انکار می‌کنند.

آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حجرات با نهی از تهمت، شایعه، غیبت، سوءظن و... نشان می‌دهد که حفظ امنیت روانی و انسجام اجتماعی، یکی از مهم‌ترین میدان‌های نبرد است و پیروزی در این میدان، با ایمان، تقوا و پاسداری از حرمت انسان‌ها رقم می‌خورد.

آیات ۱۶ تا ۲۳ سوره فتح، پیروزی جبهه حق را نه یک آرزو، بلکه وعده‌ای الهی معرفی می‌کند. قرآن با یادآوری سنت‌های تغییرناپذیر خداوند، تأکید دارد که هرگاه مؤمنان با ایمان، اطاعت و استقامت در میدان بمانند، نصرت الهی فرا می‌رسد و هیچ قدرتی توان تغییر این وعده را نخواهد داشت.

آیه ۳۵ سوره محمد(ص)، مؤمنان را از هرگونه درخواست صلحی که از سر ضعف، ترس یا خودباختگی باشد، برحذر می‌دارد و تأکید می‌کند که تا زمانی که جبهه حق از برتری و پشتیبانی الهی برخوردار است، عقب‌نشینی و سازش تحقیرآمیز نه‌تنها ضرورتی ندارد، بلکه با روح عزت و استقامت مؤمنانه ناسازگار است.

دشمنی با حق، پدیده‌ای تازه و محدود به یک زمان و یک قوم نیست، ریشه آن در استکبار، لجاجت و نپذیرفتن حقیقت نهفته است. آیات ۶ تا ۱۴ سوره احقاف با ترسیم مرز روشن میان جبهه حق و باطل، نشان می‌دهد دشمنان چگونه با تهمت و تکذیب در برابر حق می‌ایستند.