محسن برآسود
شناخت گسل مشا
طور عمده می توان مهم ترین عامل تکامل ساختاری البرز را وجود گسلهای رانده و معکوسی دانست که اغلب با روند کم و بیش خاوری- باختری در طول این رشته کوه قرار گرفته اند، یکی از این گسلهای اصلی، گسل مشا است. در این پژوهش گستره بین طول جغرافیایی 51o30' تا 51o45' بررسی می شود، که در برگیرنده بخش مرکزی- باختری گسل مشا است. با اندازه گیری 120 صفحه گسلی و خش لغزهای مربوطه در شمال خاور شهر تهران به کمک روش وارون سازی، جهتهای تنش بر روی گسلهای موجود مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت، دو جهت تنش بر روی گسل مشا در این منطقه شناسایی شد. یکی باعث پیدایش حرکت واژگون با مولفه راستالغز راستگرد و دیگری که جوان تر از اولی است، پدیدآورنده حرکت واژگون با مولفه راستالغز چپگرد می باشد. سامانه راستگرد، حاصل حرکت رو به شمال صفحه عربستان است که سن آن را به میوسن و به گمان پیش از آن نسبت داده اند و سامانه چپگرد، ناشی از تحول ساختاری رشته کوه البرز (دگر شکلی پیشرونده در البرز) است. نتایج حاصل، نشان دهنده بردار جا به جایی روی سطح رانده مشا به صورت ترکیبی از حرکت شیب لغز معکوس تا رانده و امتداد لغز چپگرد است. برای تعیین سن نسبی رویدادهای مختلف زمین ساختی، سن هر کدام از روندهای تنش بیشینه به کمک روابط تقدم و تاخر صفحه های گسلی مشخص شد.
نخستین زلزله تهران
شواهد تاریخی تخمین زده شده، نخستین زلزله تهران حدود ۴هزار سال پیش از میلاد مسیح در شهر ری اتفاق افتاده و حدود یک هزار سال پیش و همچنین بعد از آن در حدود سال ۷۰۰ تا۸۰۰ میلادی نیز چند زلزله تاریخی در تهران رخ داد اما شهر دوباره از نو ساخته شد.
آخرین زلزله مهیب تهران
آخرین زلزله مهیب تهران در اثر حرکت گسل مشا و با بزرگی ۷.۱ ریشتر مربوط به ۱۷۴ سال پیش است. در این فاصله در سالهای ۱۳۰۹،۱۳۲۶، ۱۳۳۴،۱۳۶۲ چند زمینلرزه در تهران احساس شده که تنها از نظر ارتباط با گسل مشا اهمیت دارد.
بر اثر این زلزله مناطق شمیرانات و دماوند تقریبا به طور کامل ویران شد و حدود ۷۰ روستا در شرق جاجرود از بین رفتند. در پایتخت حتی یک خانه از آسیب در امان نماند. بخشی از کاخ و بازار فروریخت و ساختمان سفارت بریتانیا بهسختی آسیب دید.
اگر چه در این زمان آمار صحیحی از جمعیت آن دوره شهر وجود ندارد، اما براساس برخی گزارشها در پهنه شمیرانات ۴۵هزار نفر کشته شدند. شاید در تاریخ حیات تهران، این بزرگترین زلزلهای باشد که در دوران حکومت شاه قاجار یعنی فتحعلی شاه به وقوع پیوست.
برخی از لرزههای مهم تهران تا دهه ۸۰
۱۲۲ خورشیدی شرق شهر ری با بزرگی ۷.۲ ریشتر
۲۳۴ خورشیدی شهر ری با بزرگی ۷.۱ ریشتر
۳۳۷ خورشیدی ری - طالقان - شمیران ۷/۷ ریشتر
۵۵۶ خورشیدی ری - کرج - قزوین ۷.۲ ریشتر
۱۰۴۴ خورشیدی زلزله دماوند با ۶.۵ ریشتر
۱۲۰۹ خورشیدی دماوند - شمیران با بزرگی ۷.۱ ریشتر
۱۳۴۱ خورشیدی بوئین زهرا با ۷.۲ریشتر
۱۳۵۲ خورشیدی ورامین و ایوانکی با بزرگی ۵ ریشتر
۱۳۶۹رودبار و منجیل با ۷.۴ ریشتر لرزید
۱۳۷۶ ورامین، ۷/۴ ریشتر
۱۳۸۳ فیروز آباد، ۳/۶ ریشتر
زلزله های مهم تهران در دهه ۹۰
در سال 1394 در جواد آباد ورامین زمینلرزه 4.1 ریشتر رخ داده است و در سال 1394 در جنوب غرب فیروزکوه زلزله 4.6، در 29 آبان ماه 1396 در ملارد زلزله ملارد 5.2 و در 25 دی ماه در فیروزکوه زلزله 4.6 ریشتر و زمین لرزه 20 بهمن ماه در شریف آباد با بزرگای 3.6 ریشتر به ثبت رسیده است.
و آخرین وضعیت زلزله نیمه شب و وضعیت گسل مشا
ساعت 48 دقیقه بامداد جمعه 19 اردیبهشت، زمینلرزهای به بزرگی 5.1 ریشتر دماوند در استان تهران را لرزاند که خوشبختانه این زمینلرزه و 20 پسلرزه آن تاکنون به طور مستقیم منجر به حادثه جانی نشده است و فقط یک فرد سالخورده حین فرار در دچار حادثه شد که متأسفانه فوت کرد.
گسلی که فعالیت آن منجر به زلزله امشب تهران شد، گسل مشا بود؛ گسل مشافشم که از سمت فیروزکوه و دماوند تا محدوده کندوان امتداد یافته و طول آن حداقل 200 تا 300 کیلومتر است و توانمندیاش برای زلزله بیش از 7 ریشتر است.
از نظر زمین شناسی شهر تهران در نزدیکی رشته کوه البرز و در یک دشت وسیع قرار گرفته است که چندین رشته گسل فعال، اصلی و فرعی در آن وجود دارد؛ مهمترین گسلهای شهر تهران عبارتند از گسل مشا با طول تقریبی 200 کیلومتر، گسل شمال تهران با طول تقریبی 90 کیلومتر و گسل جنوب ری با طول تقریبی 20 کیلومتر.
گسل مشا، گسلی طویل، اساسی و لرزهزا است که در طول رشته کوه البرز و از شمال آن بر روی دامنههای جنوبی رانده شده است. گسل مشا در بالا دست سد لتیان با گسل شمال تهران تلاقی دارد و به همین دلیل لغزش و فعالیت هر یک از دو گسل مشا یا شمال تهران، به حرکت گسل دیگر ختم میشود.
این در حالی است که بررسیها حاکی از این است که گسل مشا از 190 سال پیش تاکنون منجر به وقوع زمینلرزه در تهران نشده است.
محسن براسود
منبع : حامیان ولایت
